Therme Vals (φωτογραφία: Christopher Karlson)

Ποια είναι η πραγματική ύλη της αρχιτεκτονικής; Συχνά, δεν είναι το μπετόν ή η πέτρα, αλλά το ίδιο το φως. Σε αυτό το κείμενο, εξερευνούμε την εσκεμμένη ασυνέχεια – την ποιητική «ρωγμή» – ως σχεδιαστικό εργαλείο τριών κορυφαίων δημιουργών. Αναζητούμε το βαθύτερο νόημα στον τρόπο που το φως τέμνει και νοηματοδοτεί την ύλη. 

                                                                                                                                                                                                                                                  Επιμέλεια: Γιώργος Ατσαλάκης / Scapearchitecture

Αν και δεν ανήκουμε στους αρχιτέκτονες που παραληρούν με το φως και τις ιδιότητές του, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε τη συνομιλία του με την αρχιτεκτονική. Όταν οι αρχιτέκτονες καλούνται να μιλήσουν για τη σχέση φωτός και αρχιτεκτονικής, συνήθως καταφεύγουν σε γνωστούς αφορισμούς, οι οποίοι λόγω της ανθεκτικότητάς τους ίσως ακούγονται λίγο τετριμμένοι. Δεν θα ξεφύγουμε από την πεπατημένη. Το δικό μας μότο είναι ο παρακάτω στίχος από το Anthem του Leonard Cohen:

     «Υπάρχει μια ρωγμή, μια ρωγμή στο καθετί / κι έτσι το φως μπαίνει από εκεί.»

Anthem, Leonard Cohen
(Scapearchitecture – Χαρακιές, ασυνέχειες, ενδιάμεσα κενά – Material Matters vol.4: Light, 2023)

Η ρωγμή στην ποίηση του Cohen είναι μια μεταφορική ωδή στην ομορφιά της ατέλειας, με την οποία μας καλεί να συμφιλιωθούμε. Ωστόσο, στην κυριολεκτική του απόδοση, ο στίχος περιγράφει με μεγάλη ακρίβεια τον τρόπο που η στήλη αντιλαμβάνεται τον χειρισμό του φωτός στην αρχιτεκτονική, με τη ρωγμή να γίνεται μια εσκεμμένη, ποιητική χειρονομία. Ακολουθούν τρία εμβληματικά αρχιτεκτονικά έργα, σε μια προσπάθεια να εξηγήσουμε πώς η έννοια της ρωγμής ως εργαλείο χειρισμού του φωτός συνέβαλε στον σχεδιασμό τους.

Church of the Light
Tadao Ando – Οσάκα, Ιαπωνία (1989)

Η μικρή χριστιανική κοινότητα του Ιμπαράκι, ένα προάστιο της Οσάκα, χρειαζόταν μια νέα, μεγαλύτερη εκκλησία δίπλα στο παλιό, ξύλινο παρεκκλήσι της. Απευθύνθηκε στον Tadao Ando χωρίς πολλές ελπίδες, καθώς ο διαθέσιμος προϋπολογισμός ήταν πολύ περιορισμένος. Όμως ο Ando δέχτηκε την πρόκληση. Και έτσι, μέσα από μια συνθήκη ακραίας οικονομικής στενότητας γεννήθηκε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά αριστουργήματα του Ando – μαζί και η πιο κυριολεκτική απόδοση του στίχου του Cohen.

Για να ανταπεξέλθει στο πρόβλημα, ο Ando αφαίρεσε κάθε τι περιττό, σχεδιάζοντας ένα σκοτεινό κουτί από γυμνό, ανεπίχριστο σκυρόδεμα, με διαστάσεις 6×18 μέτρα. Η «ρωγμή» εδώ βρίσκεται στον τοίχο πίσω από την Αγία Τράπεζα, όπου δύο κάθετες, τεμνόμενες σχισμές σχηματίζουν έναν σταυρό. Άλλη μια ρωγμή εμφανίζεται στον τοίχο που διαμορφώνει την είσοδο, καθώς αυτός τέμνει τον χώρο υπό γωνία. Δεν υπάρχουν παράθυρα. Το φως μπαίνει μόνο από τις ρωγμές δημιουργώντας μια συγκλονιστική αντίθεση, με το συμπαγές, βαρύ και ψυχρό μπετόν να λειτουργεί ως ένας σκιερός καμβάς που μεγιστοποιεί την ένταση και την καθαρότητα της φωτεινής δέσμης. Το φως δεν φωτίζει απλώς τον χώρο. Αποκτά φυσική υπόσταση, τέμνει το σκοτάδι σαν ξυράφι και μεταμορφώνεται σε ένα ζωντανό, κινούμενο γλυπτό. Όπως ο ήλιος κινείται και αλλάζει γωνία, ο φωτεινός σταυρός ταξιδεύει πάνω στους σκοτεινούς τοίχους, κάνοντας την πάροδο του χρόνου ορατή, δείχνοντας ότι το φως αναδεικνύει την αληθινή του δύναμη μόνο όταν περιβάλλεται από το πιο βαθύ σκοτάδι. Αρχιτεκτονική κατάνυξη.

Άποψη της εκκλησίας από το δρόμο (φωτογραφία: Hiromitsu Morimoto)

O σταυρός από το εσωτερικό (φωτογραφία: Hiromitsu Morimoto)

Κοφτερές λεπίδες φωτός που απλώνονται στο χώρο.
(πηγή φωτογραφίας: 20th Century Architecture)

Therme Vals
Peter Zumthor – Γκραουμπίντεν, Ελβετία (1996)

Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, το μεγάλο ξενοδοχειακό συγκρότημα των ιαματικών πηγών του ελβετικού χωριού Βαλς χρεοκόπησε. Καθώς ο τουρισμός ήταν η βασική πηγή εσόδων της τοπικής κοινότητας, η χρεοκοπία απείλησε την οικονομία της. Οι δημότες πήραν την κατάσταση στα χέρια τους, με τον Δήμο του Βαλς να αγοράζει το χρεοκοπημένο συγκρότημα με σκοπό να επενδύσει στη δημιουργία ενός νέου κέντρου ιαματικών λουτρών πάνω στις θερμές πηγές της περιοχής. Το κεντρικό κτίριο ανατέθηκε στον – τότε ανερχόμενο – αρχιτέκτονα Peter Zumthor. Όταν το συγκρότημα ολοκληρώθηκε το 1996, δεν έσωσε μόνο την οικονομία της περιοχής προσελκύοντας πίσω τους επισκέπτες, αλλά μαζί έβαλε το Βαλς στον παγκόσμιο αρχιτεκτονικό χάρτη.

Ο Zumthor χρησιμοποίησε τη «ρωγμή» για να δημιουργήσει μια ατμόσφαιρα χθόνιου μυστηρίου, μετατρέποντας το φως σε ένα στοιχείο εξίσου απτό με το νερό και την πέτρα. Το κτίριο προσιδιάζει σε αφαιρετικό σπήλαιο λαξευμένο στο βουνό, με φέροντες πέτρινους τοίχους κατασκευασμένους από χιλιάδες στρώσεις τοπικού χαλαζίτη. Αντί να κλείσει την οροφή με μια ενιαία, βαριά πλάκα, ο Zumthor δημιούργησε ένα παζλ από πλάκες σκυροδέματος που δεν ακουμπούν μεταξύ τους. Ανάμεσά τους άφησε εσκεμμένα συνεχή, στενά κενά – ρωγμές – πλάτους 8 εκατοστών, καλυμμένα με γυαλί. Αυτός ο γεωμετρικός χειρισμός εξαναγκάζει το ηλιακό φως να εισέλθει στο σκοτεινό, υδάτινο εσωτερικό όχι διάχυτα, αλλά γλιστρώντας πάνω στους τραχείς, πέτρινους τοίχους, αναδεικνύοντας τη γεωλογική υφή των υλικών. Η ρωγμή εδώ λειτουργεί ως ομφάλιος λώρος με το εξωτερικό περιβάλλον. Καθώς ο επισκέπτης κολυμπά στις σκιές, αυτές οι λεπτές γραμμές φωτός υπενθυμίζουν τον εξωτερικό κόσμο και δημιουργούν μια βαθιά εμπειρία διαλογισμού και σύνδεσης με τη φύση.

Θερμά λουτρά και ψηλά βουνά. (φωτογραφία: Fabrice Fouillet)

Οι σχισμές της οροφής. (φωτογραφία: Fabrice Fouillet)

Επιστρέφοντας στο νερό. (φωτογραφία: Fabrice Fouillet)

Oculus Transportation Hub
Santiago Calatrava – Νέα Υόρκη, ΗΠΑ (2016)

Το κτίριο σχεδιάστηκε για να αντικαταστήσει τον σταθμό τρένων και το εμπορικό κέντρο που βρίσκονταν κάτω από τους Δίδυμους Πύργους και καταστράφηκαν ολοσχερώς κατά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001. Ανατέθηκε στον Santiago Calatrava το 2004 και ολοκληρώθηκε 12 χρόνια αργότερα. Αν και έχουν καταλογιστεί πολλά (και υπονοηθεί ακόμα περισσότερα) στον Calatrava για τις καθυστερήσεις και τον εκτιναγμένο προϋπολογισμό του έργου (~4 δισ. δολάρια), το Oculus παραμένει ένα συγκλονιστικό μνημείο ανθεκτικότητας της πόλης της Νέας Υόρκης.

Υποτίθεται ότι ο σταθμός σχεδιάστηκε για να μοιάζει με λευκό περιστέρι που απελευθερώνεται από τα χέρια ενός παιδιού, αλλά αυτό είναι απλώς ένα εύπεπτο αφήγημα τουριστικής κατανάλωσης. Στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα κτίριο βαθιά συνδεδεμένο με τη μνήμη και την επούλωση του τραύματος της 11ης Σεπτεμβρίου. Το φως μπαίνει από παντού στο εσωτερικό του σταθμού, ανάμεσα από τα κενά των ραδινών, καμπύλων φορέων του. Όμως κατά μήκος της «σπονδυλικής στήλης» της τεράστιας θολωτής οροφής, υπάρχει ένας ακόμα στενός, επιμήκης φεγγίτης, μια κυριολεκτική ρωγμή προς τον ουρανό, που ο Calatrava ονομάζει «Σφήνα Φωτός» (Wedge of Light). Η ρωγμή στην οροφή λειτουργεί ως ένας άμεσος δίαυλος που συνδέει το υπόγειο επίπεδο του σταθμού με τον ουρανό του Μανχάταν. Το κτίριο είναι ευθυγραμμισμένο με τέτοιον τρόπο ώστε κάθε χρόνο στις 11 Σεπτεμβρίου, στις 10:28 το πρωί, το φως του ήλιου να πέφτει ακριβώς μέσα από αυτή τη ρωγμή και να εισβάλλει στο κατάλευκο εσωτερικό, διασχίζοντας τον κεντρικό άξονα του σταθμού. Η ρωγμή εδώ γίνεται σύμβολο ελπίδας μετά την καταστροφή. Ένα ηλιακό ρολόι μνήμης της πόλης που δεν κοιμάται.

Το Oculus στον ευρύτερο χώρο του Ground Zero. (φωτογραφία: Hufton + Crow)

O υποβλητικός εσωτερικός χώρος. (φωτογραφία: Hufton + Crow)

Η Σφήνα Φωτός της οροφής. (φωτογραφία: Hufton + Crow)

H εγκάρσια τομή του σταθμού. (πηγή: Santiago Calatrava Architects & Engineers)

Το φως ως η απόλαυση του κτισμένου

Ποιος είναι λοιπόν ο κοινός τόπος της ρωγμής σε όσα είδαμε παραπάνω; Η προφανής απάντηση είναι ότι όλες αυτές οι τομές, οι ασυνέχειες και τα κενά αποτελούν τρόπους χειρισμού του φωτισμού με όρους αρχιτεκτονικής και όχι όρους διακόσμησης, καθώς πρόκειται για δομικά και αναπόσπαστα στοιχεία της κτιριακής σύνθεσης και όχι μέρος ενός εφήμερου κινητού εξοπλισμού. Υπάρχει όμως και μια βαθύτερη ανάγνωση. Ο χειρισμός της επιδερμίδας του κτιρίου ως φορέα ρωγμών που επιτρέπουν στο φως να περάσει στο χώρο, θυμίζει όσα έγραφε στην «Απόλαυση του κειμένου» ο Ρολάν Μπαρτ:

«Διαβάζοντας ένα κείμενο ξεπερνάμε τα μέρη που προαισθανόμαστε ως βαρετά για να ξαναβρούμε το ταχύτερο τα καυτά μέρη της ιστορίας, τις αρθρώσεις της, εκεί που αποκαλύπτεται η πλοκή.»

Αντίστοιχα με τα καυτά μέρη των κειμένων του Μπαρτ, οι ρωγμές της επιδερμίδας του κτιρίου – «οι ρωγμές που το φως μπαίνει από εκεί» – αντιστοιχούν στα σημεία όπου δημιουργείται το βαθύτερο νόημά του, η αφήγησή του, η αρχιτεκτονική ιστορία που θέλει πραγματικά να διηγηθεί. Παραφράζοντας τον Μπαρτ, για την αρχιτεκτονική, το φως και ο χειρισμός του δεν είναι τίποτα άλλο από το κλειδί προς την «Απόλαυση του κτισμένου».

Roland Barthes, Leonard Cohen
(Scapearchitecture – Χαρακιές, ασυνέχειες, ενδιάμεσα κενά – Material Matters vol.4: Light, 2023)

ΥΓ: Τα σημερινά Αρχιτεκτονικά Νέα είναι χαλαρά βασισμένα στην ομιλία που είχαμε δώσει το 2023 για το θέμα στα πλαίσια της ετήσιας εκδήλωσης Material Matters των ek Architectural Publications. Εκεί είχαμε μιλήσει για έργα του γραφείου μας. Εδώ ήταν σκόπιμο να διευρύνουμε τους ορίζοντές μας.


Σελιδοδείκτες για το Σαββατοκύριακο:
Ο Leonard Cohen τραγουδά το Anthem σε συναυλία του στο Λονδίνο το 2008.
Το video clip του Every Time της Janet Jackson, γυρισμένο στα ιαματικά λουτρά του Βαλς το 1997, μόλις είχαν ανοίξει.
Μια πολύ εύστοχη παρουσίαση της “Απόλαυσης του Κειμένου” από την Ρένα Λούνα.
Δεν υποτιμούμε το διακοσμητικό φωτισμό, απλώς δεν εμπίπτει στο σημερινό θέμα. Δείτε ωστόσο πώς το κάνουν οι Σουηδοί σε αυτό το gift article από τους New York Times.
Το portfolio φωτογραφιών του Fabrice Fouillet από τα ιαματικά λουτρά του Zumthor.