O αταξινόμητος αρχιτέκτονας Smiljan Radić Clarke (Αρχιτεκτονικά Νέα 12)

Τα αρχιτεκτονικά νέα που θα ήθελε να διαβάζει ο Γιώργος Ατσαλάκης αν δεν ήταν αρχιτέκτονας

FACT Παρασκευή 03 04 2026

Ο Smiljan Radić Clarke στο γραφείο του
(photo courtesy of The Pritzker Architecture Prize)

Ο Smiljan Radić Clarke, νικητής του Βραβείου Pritzker 2026, αποτελεί μια αινιγματική φιγούρα στη σύγχρονη αρχιτεκτονική. Αποστρέφεται τα φώτα της δημοσιότητας, επιλέγοντας τη «σιωπή» ως στάση ζωής και δημιουργίας. Μέσα από ποιητικές αντιθέσεις βάρους και ελαφρότητας, τα έργα του δεν είναι απλώς κτίρια, αλλά βιωματικά καταφύγια ησυχίας και συναισθηματικής ανθεκτικότητας.

Επιμέλεια: Γιώργος Ατσαλάκης / Scapearchitecture

O αρχιτέκτονας Smiljan Radić Clarke, στον οποίο απονεμήθηκε το Βραβείο Αρχιτεκτονικής Pritzker του 2026, είναι σίγουρα μια ιδιάζουσα περίπτωση, όπως και αν τον προσεγγίσει κανείς. Είναι αταξινόμητος γεωγραφικά, καθώς η πολυπολιτισμική του καταγωγή του επέτρεψε να στέκεται στον κόσμο απαλλαγμένος από καθιερωμένες βεβαιότητες. Είναι αταξινόμητος αρχιτεκτονικά, καθώς η αρχιτεκτονική του ακροβατεί ανάμεσα στην εγκατάσταση και την οικοδομική, με τρόπο που δίνει νέες, ανέλπιστες απαντήσεις σε παλιά προβλήματα. Είναι αταξινόμητος επικοινωνιακά, καθώς ενδύεται ένα προφίλ δημόσιας εικόνας που απέχει από την καθιερωμένη εικόνα των αρχιτεκτόνων του βεληνεκούς του.

Θα μπορούσαμε να ακολουθήσουμε την πεπατημένη, σταχυολογώντας κάποια έργα του για να τον αποκωδικοποιήσουμε μέσα από αυτά. Δεν θα το κάνουμε. Αντίθετα, θα προσπαθήσουμε να τον προσεγγίσουμε μέσα από τα ίδια τα στοιχεία της εικόνας του που δυσκολεύουν την ταξινόμησή του.

Pite House (photo courtesy of © Erieta Attali)

Η ελευθερία να εφεύρεις τις ρίζες σου
O Smiljan Radić Clark γεννήθηκε το 1965 στο Σαντιάγκο της Χιλής σε μια οικογένεια μεταναστών από την Κροατία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Σπούδασε Αρχιτεκτονική στο Καθολικό Πανεπιστήμιο της Χιλής (Pontificia Universidad Católica de Chile) και αποφοίτησε το 1989, αφού αρχικά απέτυχε κατά την παρουσίαση της διπλωματικής του εργασίας. Συνέχισε τις μεταπτυχιακές σπουδές του στο Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Αρχιτεκτονικής της Βενετίας (IUAV) και ταξίδεψε αρκετά, κάτι που θεωρεί ως το πιο σημαντικό μέρος της εκπαίδευσής του. Μέσα από όλη αυτή τη διαδικασία αρχιτεκτονικής ωρίμανσης ο Radić συνέδεσε το έργο του με τις έννοιες της ελαφρότητας και του κενού. Χρησιμοποιεί λεπτές μεμβράνες, γυαλιά και πλέξιγκλας, φτιάχνοντας χώρους που προσελκύουν τη βροχή, τον ήχο και το μεταβαλλόμενο φως στο εσωτερικό τους, επιτρέποντας στον περιβάλλοντα χώρο να γίνεται τόσο αισθητός όσο και ορατός. “Κάποιες φορές πρέπει να εφεύρεις τις ρίζες σου και αυτό σου δίνει ελευθερία” έχει πει.

Αυτού του είδους η ελευθερία είναι εμφανής σε πολλά από τα κτίριά του, που δίνουν την εντύπωση μιας αιωρούμενης κατασκευής, που έχει βγάλει ρίζες για να αγκυρωθεί στο τοπίο και μαζί είναι έτοιμη να φύγει από αυτό ανά πάσα στιγμή. Η έννοια της αιώρησης συνυφάνθηκε με τα έργα του, ανεξαρτήτως της κλίμακάς τους. Την ανιχνεύουμε στο εφήμερο περίπτερο / auditorium για την 22η Μπιενάλε της Χιλής στο Σαντιάγκο, με τη μορφή μιας μεγάλης, φουσκωτής μαξιλαροθήκης από ανακλαστική μεμβράνη εμβαδού 600 τετραγωνικών και ύψους 6 μέτρων. Στο περίπτερο του 2014 για την Γκαλερί Serpentine στο Λονδίνο, που ένα οβάλ κέλυφος από πολυεστέρα δημιουργούσε έναν ημιυπαίθριο χώρο εδραζόμενο πάνω σε ακατέργαστους ογκόλιθους από λατομείο της ευρύτερης περιοχής. Στο κτίριο για το Περιφερειακό Θέατρο του Biobío, με τον στιβαρό σκελετό σκυροδέματος να έχει επενδυθεί με μια λευκή ημιδιαφανή μεμβράνη PTFE, που του δίνει απρόσμενη ελαφρότητα ιδίως το βράδυ, όταν ανάβουν τα φώτα στο εσωτερικό του. Αλλά και στην κατοικία στο Pite, που οι όγκοι από σκυρόδεμα αιωρούνται ελαφρά πάνω από τους βράχους της πλαγιάς, ατενίζοντας τον Ειρηνικό.

22η Μπιενάλε της Χιλής (photo courtesy of Smiljan Radić)

Serpentine Gallery Pavilion (photo courtesy of Iwan Baan)

Teatro Regional del Biobío (photo courtesy of Iwan Baan)

Teatro Regional del Biobío, photo courtesy of Cristobal Palma

Pite House (photo courtesy of © Erieta Attali)

H Αρχιτεκτονική των ακραίων υλικών αντιθέσεων
Κατά τη διάρκεια των σπουδών του ο Radić γνωρίζει τη γλύπτρια Marcela Correa, η οποία αργότερα θα γινόταν πελάτισσά του και τελικά σύζυγός του. Η σχέση τους υπήρξε καταλυτική για το κτισμένο έργο του, σε βαθμό που είναι αδύνατο να κατανοήσει κανείς πλήρως την αρχιτεκτονική του χωρίς να βάλει στη ζυγαριά τη διαρκή, συμβιωτική τους συνεργασία. Η Correa είναι μια καλλιτέχνης του βάρους, της μάζας και της βαρύτητας και με αυτό τον τρόπο γειώνει τις εύθραυστες, ελαφρές και αιθέριες εμπνεύσεις του Radić στη θέση τους. Χαρη στη γλυπτική της ματιά, ο Radić άρχισε να ενσωματώνει στα έργα του τεράστιους, φυσικούς ογκόλιθους, εκμεταλλευόμενος την ικανότητα της Correa να τους ανακαλύπτει στα λατομεία ως οbjets trouvés. Η γλυπτική της Correa προχωρά ακόμα βαθύτερα στην εξερεύνηση της ατέλειας και της τυχαιότητας στη φύση, με τα ξύλινα, οργανικά γλυπτά της. Αυτή η αίσθηση έχει περάσει στον αρχιτεκτονικό κώδικα του Radić, με κτίρια που θυμίζουν σύγχρονα ερείπια, φέροντας μια παλαιότητα και φθορά που αντιτίθεται στην “τελειότητα” της σύγχρονης αρχιτεκτονικής. Και έτσι οι δυό τους έφτασαν σε ένα κοινό leitmotif ακραίων αντιθέσεων, με κτίρια που συνδυάζουν ισόποσα το βάρος με την ελαφρότητα και αγκαλιάζουν την ευαλωτότητα ως μερος της ανθρώπινης συνθήκης.

Η Marcela Correa με τον Smiljan Radić (photo courtesy of Smiljan Radić)

Το περίπτερο στη Serpentine έκανε γνωστά όλα αυτά στο ευρύ κοινό, αλλά διαπερνούν όλο το έργο του Radić.
Στο εστιατόριο Mestizo στο Σαντιάγκο βαριές, υψίκορμες δοκοί από μαύρο οπλισμένο σκυρόδεμα εδράζονται πάνω σε ακατέργαστους φυσικούς ογκόλιθους γρανίτη.
Στο οινοποιείο VIK δύο παράλληλα τοιχεία οπλισμένου σκυροδέματος φέρουν μια ελαφρά οροφή από ημιδιαφανή μεμβράνη.
Στο Σπίτι για το Ποίημα της Ορθής Γωνίας στο Vilches, ένα λαβυρινθώδες κέλυφος σκυροδέματος γεμίζει με αιωρούμενα ξύλινα γλυπτά της Correa που καταλαμβάνουν τον εναέριο εσωτερικό του χώρο.

Serpentine Gallery Pavilion (photo courtesy of Iwan Baan)

Restaurant Mestizo (photo courtesy of Gonzalo Puga)

Vik Millahue Winery (photo courtesy of Cristobal Palma)

Vik Millahue Winery (photo courtesy of Cristobal Palma)

Αντιθέσεις παντού, αλλά χωρίς εντάσεις. Μόνο σαν μια σιωπηρή υπενθύμιση για τη συνύπαρξη του εύθραυστου και του εφήμερου με το ογκώδες και το χθόνιο.

Επικοινωνώντας τη συνειδητή αποχή από την επικοινωνία
Ο Radić δείχνει το ίδιο δύσκολος στην προσέγγιση με την αρχιτεκτονική του. Δεν είναι απόμακρος, αλλά δεν θεωρεί υποχρέωσή του να συμμετέχει στο δημόσιο διάλογο περί της Αρχιτεκτονικής με τον τρόπο που το κάνουν όλοι. Προφυλάσσει την ιδιωτικότητά του, δεν έχει παρουσία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το γραφείο του δεν έχει καν website. Σε μια από τις λίγες συνεντεύξεις του, έχει πει: “Δεν είμαι εναντίον του διαδικτύου. Απλώς δεν το χρησιμοποιώ, καθώς δεν το θεωρώ χρήσιμο εργαλείο για το είδος της δουλειάς που κάνω. Είναι σαν κάποιος να σου έδωσε ένα τρυπάνι και να ένιωσες την ανάγκη να κάνεις τρύπες παντού.” Εν τέλει υποχώρησε ελαφρά, καθώς το 2024 ιδρύει μαζί με την Correa το Foundation for Fragile Architecture, σε ένα κτίριο δικού τους σχεδιασμού στο Santiago, που στεγάζει μαζί το ίδρυμα, το γραφείο και την κατοικία τους. Και ναι, το ίδρυμα έχει τη δική του ιστοσελίδα, που λειτουργεί μαζί και ως η πλατφόρμα των ιδεών του Radić για την τέχνη και την αρχιτεκτονική.

Η αρχιτεκτονική του Radić είναι αντίστοιχα σιωπηρή. Μια αρχιτεκτονική που δεν φωνάζει, δεν επιβάλλεται, δεν κυριαρχεί, απλώς υπάρχει. Είχε πει ότι “οι ιδέες κατοικούν στα πράγματα. Πάντα προσπαθούσα να δημιουργήσω περιβάλλοντα όπου άλλοι θα μπορούσαν να ανακαλύψουν αναδυόμενες ιδέες.” Τα κτίριά του αυτό κάνουν. Στο Pequeño Edificio Burgués (Μικρό Αστικό Κτίριο), το κτίριο που στεγάζει το ίδρυμα, το γραφείο και την κατοικία τους στο Σαντιάγκο, ο Radić και η Correa έχουν χρησιμοποιήσει κινητές μεταλλικές κουρτίνες που αφήνουν το φως να περάσει, ενώ παράλληλα προσφέρουν ιδιωτικότητα και απόκρυψη. Το κτίριο στέκει αινιγματικά, κάτι μεταξύ αρχιτεκτονικής και εγκατάστασης, σαν ένα αρχιτεκτονικό non-finito, πλήρως συνεπές με τη θεωρία των δημιουργών του.

La Fundación de Arquitectura Frágil (photo courtesy of Smiljan Radić)

Καταφύγια ησυχίας σε έναν κόσμο αβεβαιότητας
Για εμάς, ο Radić σχεδιάζει μια αρχιτεκτονική υψηλής συναισθηματικής νοημοσύνης, που ορίζει τον εσωτερικό της χώρο ως μια θέση αντίστασης, φροντίδας και ανθεκτικότητας απέναντι στη συνθήκη διαβίωσης των καιρών μας. Και ως κορυφαίο παράδειγμα, θα επιλέξουμε ένα κτίριό του που δεν χτίστηκε ποτέ: την πρότασή του για την επέκταση του Fondation Beyeler, που ξεχωρίζει για τη διακριτική της προσέγγιση στο τοπίο. Ο Radić προέταξε την ήπια ενσωμάτωση στο περιβάλλον, προστατεύοντας τα υπάρχοντα δέντρα, προβλέποντας νέες χαράξεις φυτεύσεων και δημιουργώντας ανοιχτά ξέφωτα. Με απόλυτη συνέπεια στο έργο του, έδωσε προτεραιότητα στη φυσική γεωγραφία έναντι της κατασκευής ενός ογκώδους, επιβλητικού κτιρίου. Σε κάποιο από τα ξέφωτα είχε χωροθετηθεί το περίφημο Skyspace του James Turrell, συνδέοντας αριστοτεχνικά την αρχέγονη ύλη με το άυλο φως. Αυτό και μόνο αρκεί για να τον τοποθετήσει ψηλά στο δικό μας πάνθεον.

Στην κατακλείδα της, η επιτροπή που του απένειμε το Βραβείο ήταν σαφής:

“Επειδή μας υπενθύμισε ότι η αρχιτεκτονική είναι τέχνη, καθώς αγγίζει τον πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης, επειδή επέτρεψε στην πειθαρχία να αγκαλιάσει την ατέλεια και την ευθραυστότητα, προσφέροντας καταφύγια ησυχίας σε έναν κόσμο σμιλεμένο από την αβεβαιότητα, επειδή δημιούργησε κτίρια τα οποία δεν μιλούν εκ μέρους των ανθρώπων, αλλά επιτρέπουν στους ανθρώπους να βρουν τη δική τους φωνή μέσα από αυτά, απονέμουμε στον Smiljan Radić Clarke το Βραβείο Pritzker 2026.”