Zaha Hadid 1950 – 2026 (φωτογραφία: Mart Engelen)

Αν η στήλη έπρεπε να ξεχωρίσει μία προσωπικότητα από το αρχιτεκτονικό στερέωμα των 90s και 00s, αυτή θα ήταν χωρίς κανένα δισταγμό η Zaha Hadid. Για περίπου μια εικοσαετία, η Zaha έσπαγε το ένα γυάλινο ταβάνι μετά το άλλο, επιβάλλοντας μια αρχιτεκτονική θεώρηση που μέχρι την έλευσή της έμενε περιορισμένη σε σχέδια και σελίδες περιοδικών. Η πορεία της διακόπηκε απότομα με τον θάνατό της το 2016, σε μια κομβική περίοδο για την ίδια, την Αρχιτεκτονική και ολόκληρο τον κόσμο. Όμως σε τέτοιους ανθρώπους δεν ταιριάζει θλίψη. Με αφορμή την επέτειο 10 χρόνων από τότε, γιορτάζουμε τη μνήμη της επιλέγοντας τρία έργα της, που καθόρισαν τον τρόπο που ο γράφων αντιλαμβάνεται την Αρχιτεκτονική. 

                                                                                                                                                                                                                                                                         Επιμέλεια: Γιώργος Ατσαλάκης / Scapearchitecture

H Zaha Hadid στο γραφείο της κάπου στα μέσα των 80s (φωτογραφία: Christopher Pillitz/Getty Images)

Απέναντι από τo κεντρικό κτίριο της Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ, στη γωνία Στουρνάρη και Τζωρτζ, υπήρχε το βιβλιοπωλείο Παπασωτηρίου. Στο χαμηλοτάβανο πατάρι του βρισκόταν το τμήμα με τις περιοδικές εκδόσεις και τα βιβλία αρχιτεκτονικής. Εκείνο το πατάρι ήταν μια ιδιότυπη αρχιτεκτονική γιάφκα, καθώς στις νέες κυκλοφορίες που κατέφθαναν βλέπαμε πράγματα που η επίσημη γραμμή της Σχολής άφηνε για τους δικούς της λόγους στο περιθώριο. Εκεί, σε κάποιο τεύχος του Domus ή σε ένα τόμο του El Croquis, είδα για πρώτη φορά ποια ήταν και τι έκανε η Zaha Hadid. Και το χαμηλό ταβάνι του βιβλιοπωλείου απλώς εξαϋλώθηκε.

Vitra Fire Station: Σπάζοντας το ταβάνι της κατασκευής
Weil am Rhein / Γερμανία / 1991 – 1993

Μετά από μια τριετία στο φημισμένο Office for Metropolitan Architecture των Rem Koolhaas και Ηλία Ζέγγελη, η Zaha Hadid ανοίγει το 1980 το δικό της αρχιτεκτονικό γραφείο στο Λονδίνο με την επωνυμία ZHA: Zaha Hadid Architects. Από το περίφημο “Studio 9” της Bowling Green Lane 10 κερδίζει τον διεθνή διαγωνισμό για το The Peak Club στο Hong Kong, ωστόσο το έργο δεν χτίζεται ποτέ. Σταδιακά της κολλάει η ρετσινιά της paper architect, ως μια ακόμα ιδιοφυής αρχιτέκτονας που τα έργα της κρίνονταν υπερβολικά πολύπλοκα για να υλοποιηθούν. Μια δεκαετία αργότερα όμως, αναλαμβάνει να μελετήσει τον πυροσβεστικό σταθμό για το εργοστάσιο επίπλων της Vitra στη Γερμανία. Δύο χρόνια μετά το έργο ολοκληρώνεται. Ήταν το πρώτο της υλοποιημένο έργο, το πρώτο ταβάνι που επιτέλους έσπασε.

Το κτίριο ήταν ένα τυπικό δείγμα αρχιτεκτονικής της Αποδόμησης, έμοιαζε σαν μια έκρηξη παγωμένη στον χρόνο. Δεν εναρμονιζόταν με το τοπίο, αλλά εξέπεμπε μια αίσθηση κατεπείγοντος, όπως ίσως όφειλε ως σταθμός άμεσης ανάγκης. Αιχμηρές γωνίες, επικλινείς τοίχοι, αλληλοτεμνόμενα επίπεδα από μπετόν, πλήρης έλλειψη οποιασδήποτε καμπύλης. Ήταν στην πραγματικότητα μια ωδή της Hadid στην Ρωσική Πρωτοπορία που την είχε επηρεάσει βαθιά στις σπουδές της, τόσο ώστε να ονομάσει τη διπλωματική της εργασία “Malevich’s Tektonik”, προς τιμήν του Kazimir Malevich, θεμελιωτή του Σουπρεματισμού.

Είδαμε το κτίριο από κοντά μια δεκαπενταετία μετά την ολοκλήρωσή του. Ήταν ακόμα πιο αιχμηρό από όσο οι φωτογραφίες των δημοσιεύσεων μαρτυρούσαν. Δεν λειτουργούσε πια ως πυροσβεστικός σταθμός αλλά ως εκθεσιακός χώρος, εκείνες τις μέρες με μοναδικό έκθεμα το ίδιο. Τόσο το καλύτερο. Γιατί με το κτίριο άδειο, μπορούσα να τη φανταστώ να στέκεται μέσα σε αυτό την στιγμή που ολοκληρώθηκε, να χαμογελάει σαρδόνια και να σκέφτεται με ικανοποίηση “Who’s the paper architect now?”

Vitra Fire Station
Tρία στιγμιότυπα της ίδιας όψης:
1 – πρώτα σχέδια με σαφείς επιρροές από τη Ρωσική Πρωτοπορία του 1920 (πηγή: Ζaha Hadid Architects)

Vitra Fire Station
Tρία στιγμιότυπα της ίδιας όψης:
2 – σαλόνι δημοσίευσης στο περιοδικό Blueprint.

Vitra Fire Station
Tρία στιγμιότυπα της ίδιας όψης:
3 – φωτογραφία με τα πυροσβεστικά οχήματα στη θέση τους (πηγή: Ζaha Hadid Architects)

LF One: Αγγίζοντας το ταβάνι του τοπίου
Weil am Rhein / Γερμανία / 1996 – 1999

Σε μια πολύ δύσκολη προσωπική συγκυρία και ενώ υπηρετούσα τη στρατιωτική μου θητεία στο Ναύπλιο, έπεσε στα χέρια μου ένα βιβλίο των εκδόσεων Birkhäuser για το LF One, ένα μικρό κτίριο της Zaha Hadid κατασκευασμένο επίσης στο Weil am Rhein για την περιβαλλοντική έκθεση Landesgartenschau του 1999. Καθώς εξ ανάγκης είχα μια απόσταση από τα αρχιτεκτονικά τεκταινόμενα εκείνη την περίοδο, δυσκολεύτηκα να πιστέψω ότι ήταν δικό της έργο. Ήμουν απλώς στενόμυαλος.

Αν και βρίσκεται μόλις δύο χιλιόμετρα μακριά από τον πυροσβεστικό σταθμό της Vitra, το LF One είναι αντιδιαμετρικά αντίθετο με αυτόν. Αντιπροσωπεύει μια ριζική αλλαγή του τρόπου σκέψης της Zaha Hadid, ένα σημείο καμπής της αρχιτεκτονικής της, τη μετάβαση από τις σκληρές και κατακερματισμένες επιφάνειες του Σουπρεματισμού και της Αποδόμησης σε μια οργανική, ρευστή και γεμάτη καμπύλες Αρχιτεκτονική, που τοποθετείται στο έδαφος σαν μια ομαλή προέκταση του αναγλύφου του. Το κτίριο αρθρώνεται ως μια δέσμη μονοπατιών και δυναμικών γραμμών του τοπίου, με τις διαδρομές του πάρκου να διαπλέκονται, να ανασηκώνονται από το έδαφος και να διαμορφώνονται σταδιακά σε τοίχους και οροφές του κτιρίου. Ο χώρος παύει να είναι ένα σκληρό κουτί, αλλά γίνεται μια συνεχής ροή, σε άμεση επαφή με το έδαφος. Το κτίριο είναι ένας τοπιακός σχηματισμός, γι’ αυτό και το ονόμασε Landscape Formation One: ως το πρώτο από τα landscape-formation κτίριά της που θα ακολουθούσαν.

Λίγα χρόνια αργότερα, σε ένα ταξίδι στην περιοχή, είδαμε το LF One από κοντά. Πιτσιρίκια κάθε ηλικίας έτρεχαν πάνω-κάτω στο μονοπάτι που γινόταν σταδιακά οροφή του κτιρίου. Αν και δεν ήταν υπόσκαφο, από μακριά έμοιαζε περισσότερο με κάποιου είδους ανάχωμα, παρά με κτίριο. Είχαν περάσει εννιά χρόνια από όταν ολοκληρώθηκε, και καθώς είχε αποκτήσει μια ελαφρά πατίνα του χρόνου, είχε έρθει ακόμα πιο κοντά σε αυτό που η Zaha ήθελε να πετύχει. Το κτίριο ως τοπίο. Και το τοπίο ως κτίριο.

LF One
Κάτοψη γεμάτη καμπύλες, ροή και κίνηση (πηγή: Ζaha Hadid Architects)

LF One
Το μονοπάτι στη ράχη του κτιρίου (φωτογραφία: Hélène Binet / πηγή: Ζaha Hadid Architects)

LF One
Συνεχής ροή (φωτογραφία: Hélène Binet / πηγή: Ζaha Hadid Architects)

LF One
Ακόμα και η διακοπή του όγκου γίνεται με τρόπο γλυπτικό: ο τοίχος ρέει στο έδαφος
(φωτογραφία: Hélène Binet / πηγή: Ζaha Hadid Architects)

Nordpark Cable Railway: Φτάνοντας το ταβάνι της διασημότητας
Innsbruck / Αυστρία / 2004 – 2007

Από το κέντρο του Ίνσμπρουκ ξεκινά η γραμμή Nordpark, ένας υβριδικός οδοντωτός σιδηρόδρομος που αφού διανύσει περίπου 2 χιλιόμετρα, καταλήγει 288 μέτρα ψηλότερα, στους πρόποδες του βουνού Nordkette. Η γραμμή ήταν από μόνη της μια τεχνική ακροβασία, καθώς απαιτούσε ειδικά βαγόνια που παρέμεναν συνεχώς οριζόντια, ανεξαρτήτως της κλίσης του εδάφους. Ωστόσο, η κορωνίδα της γραμμής ήταν οι 4 σταθμοί της, σχεδιασμένοι από τo γραφείο της Zaha Hadid.

H Ζaha είχε πια αφήσει πολύ πίσω τις εποχές που τα έργα της δεν χτίζονταν. Οι αναθέσεις έργων έρχονταν βροχή, το ίδιο και οι τιμητικές διακρίσεις. Το 2004, όταν της ανατέθηκε το έργο, είχε μόλις κερδίσει το Βραβείο Αρχιτεκτονικής Pritzker, σπάζοντας άλλο ένα ταβάνι ως η πρώτη γυναίκα αρχιτέκτονας που το πετύχαινε. Οι σταθμοί που παραδόθηκαν το 2007 δεν διέψευσαν τις προσδοκίες. Εμπνευσμένοι από τους παγετώνες των Άλπεων που ήταν ορατοί από την πόλη, τα στέγαστρα των σταθμών μοιάζουν με ρευστούς, ημιδιαφανείς σχηματισμούς πάγου που αιωρούνται πάνω από καμπυλωμένες, στιβαρές βάσεις οπλισμένου σκυροδέματος. Δεν υπάρχουν ευθείες, μόνο καμπύλες με γοητευτικά οργανικά σχήματα που παραπέμπουν πότε σε ζωντανούς οργανισμούς και πότε σε διαστημόπλοια επιστημονικής φαντασίας.

Κάποια στιγμή, σε ένα ανοιξιάτικο road trip που οργανώσαμε επί τούτου, αναρωτιόμασταν πόσο σκόπιμο ήταν να δούμε από κοντά όλα όσα μας εντυπωσίαζαν από μακριά. Στο μυαλό μου γύριζε η φράση “never meet your heroes” και η αλήθεια είναι ότι όλη η ιστορία με τον παραμετρικό σχεδιασμό – στον οποίο βασίζονταν πλέον τα έργα της Hadid – είχε αρχίσει να γίνεται μανιέρα στα χέρια πολλών, ίσως και της ίδιας. Όμως οι σταθμοί του Nordpark διέλυσαν κάθε αμφιβολία άμα τη εμφανίσει τους. Τα στέγαστρα αιωρούνταν σαν κάστρα στον αέρα, ενώ οι βάσεις από μπετόν τα γείωναν χωρίς να τα συνθλίβουν. Αν η Zaha ήταν ένας αρχιμάστορας της Αρχιτεκτονικής, αυτή για μένα ήταν η κορυφαία στιγμή της. Το πραγματικό της peak, 24 χρόνια μετά το – άχτιστο – Peak Club στο Χονγκ Κονγκ.

Nordpark Cable Railway
O σταθμός Congress στην αφετηρία της γραμμής (φωτογραφία: Γιώργος Ατσαλάκης)

Nordpark Cable Railway
O σταθμός Congress στην αφετηρία της γραμμής (φωτογραφία: Γιώργος Ατσαλάκης)

Nordpark Cable Railway
O τερματικός σταθμός Hungerburg με το Nordkette στο βάθος (φωτογραφία: Γιώργος Ατσαλάκης)

Nordpark Cable Railway
O τερματικός σταθμός Hungerburg με το Nordkette στο βάθος (φωτογραφία: Γιώργος Ατσαλάκης)

Nordpark Cable Railway
Τα στέγαστρα ακουμπούν απαλά πάνω σε στιβαρές βάσεις από σκυρόδεμα (φωτογραφία: Γιώργος Ατσαλάκης)

Διαπερνώντας το τελευταίο ταβάνι

Η είδηση του θανάτου της Zaha Hadid στις 31 Μαρτίου 2016 έσκασε στο γραφείο σαν κεραυνός εν αιθρία. Όλοι πιστέψαμε στην αρχή ότι ήταν ένα πρώιμο – και άνοστο – πρωταπριλιάτικο αστείο. Δυστυχώς δεν ήταν. Είχε ταξιδέψει για επίβλεψη ενός νέου project στο Μαϊάμι. Δεν ήταν μια καλή περίοδος για αυτήν. Αν και το γραφείο ανθούσε, με πάνω από 35 έργα σε εξέλιξη σε 21 χώρες, η ίδια έφερε βαρέως την ακύρωση του διαγωνισμού για το στάδιο των Ολυμπιακών Αγώνων του 2020 στο Τόκιο, μόλις λίγους μήνες νωρίτερα. Ενώ βρισκόταν στο Μαϊάμι, μπαίνει στο νοσοκομείο για να λάβει θεραπεία για βρογχίτιδα, υφίσταται καρδιακή προσβολή και αφήνει την τελευταία της πνοή τις πρώτες πρωινές ώρες της Πέμπτης 31 Μαρτίου. Ήταν 65 ετών.

Από όλα αυτά επιλέγω ένα: τα σχέδια και τις φωτογραφίες του Landscape Formation One, που μου έδειξαν ότι μερικές φορές για να επιβιώσει κανείς μπορεί να χρειαστεί να αλλάξει επιδερμίδα. Κάτω από όλα αυτά όμως, ο πηγαίος κώδικας παρέμεινε αναλλοίωτος: η ανυποχώρητη απελευθέρωση του χώρου από στάσιμες γεωμετρίες και η διαρκής αναζήτηση της υλοποιημένης κίνησης. Σηκώνουμε τα ποτήρια μας. 

Nordpark Cable Railway
Νυχτερινή λήψη του σταθμού Congress (φωτογραφία: Γιώργος Ατσαλάκης)

ΥΓ1: Μην σας ξενίζει η αναφορά στη Zaha Hadid με το μικρό της όνομα. Σε όλους όσους έρχονταν σε επαφή με το έργο και την προσωπικότητά της, η Hadid γινόταν αργά ή γρήγορα η Zaha.

ΥΓ2: Ναι, υπήρξε σκληρή εργοδότης, τουλάχιστον αυτό λένε όσοι γνωρίζουν από μέσα τα τεκταινόμενα της Bowling Green Lane 10. Ας μην ανοίξουμε αυτό το θέμα σήμερα. Μπροστά σε όσα πέτυχε χαλάλι της, θα πούμε εμείς.

ΥΓ3: Επίσης, μην περιμένετε να γράψουμε σήμερα για τον συνεργάτη της Patrick Schumacher και όσα σταδιακά εισήγαγε στο γραφείο της. Είπαμε, σήμερα γιορτάζουμε.