Past Future house / Scapearchitecture / σκίτσο με μολύβι, μελάνι και ακουαρέλα – 2020

Διάβασα την περασμένη Κυριακή με μεγάλο ενδιαφέρον το «Γράμμα από το παρόν» του Αποστόλη Αϊβαλή για την Τεχνητή Νοημοσύνη και τους πολλαπλούς τρόπους που έχει εισχωρήσει στη ζωή και την επαγγελματική μας πραγματικότητα. Αισθάνομαι την ανάγκη να σχολιάσω το θέμα ως αρχιτέκτονας. Καθώς η αρχιτεκτονική δεν είναι μονοσήμαντη, αλλά καθένας από εμάς την προσεγγίζει διαφορετικά, θα αναγκαστώ να σπάσω τον άγραφο κανόνα της στήλης και να περιαυτολογήσω, αναφερόμενος στη δική μας, έμπρακτη προσέγγιση. 

Επιμέλεια: Γιώργος Ατσαλάκης / Scapearchitecture

Past Future house: τρία στιγμιότυπα

Το πρώτο καλοκαίρι της πανδημίας δουλεύαμε μεταξύ άλλων πάνω στην αρχιτεκτονική μελέτη μιας κατοικίας σε κάποιο νησί της Ελλάδας. Το ζητούμενο που μας τέθηκε ήταν διττό: να σχεδιάσουμε κάτι που αφήνει το ελάχιστο δυνατό αποτύπωμα στο περιβάλλον του και να μη θυμίζει τίποτα από το παρελθόν. Μια μηχανή κατοίκησης του 21ου αιώνα. Λειτουργώντας μέσα στην αβεβαιότητα μιας δυστοπικής συνθήκης όπως η πανδημία, ονομάσαμε το έργο Past Future house και σχεδιάζαμε υποδυόμενοι τους αρχαιολόγους του μέλλοντος που θα ανακάλυπταν κάτι από το μακρινό παρελθόν του 2020. Στα πλαίσια του αρχιτεκτονικού πειραματισμού που κάθε έργο δικαιούται, κάναμε άπειρα μοντέλα και σκίτσα, ενώ επεξεργαστήκαμε μέσω ΑΙ αρκετά από αυτά. 

Past Future house / Scapearchitecture / Εικόνα 1: σκίτσο με μελάνι και ακουαρέλα – 2020

Η πρώτη εικόνα είναι ένα από τα διερευνητικά σκίτσα του έργου. Εντελώς old school, σαν σημείωση σε χαρτί που βρέθηκε εύκαιρο για μια ιδέα που δεν πρέπει να χαθεί. Άμεσο και περιληπτικό, δείχνει ένα κατασκεύασμα που “αιωρείται” μαζί με τις κορφές των πεύκων και των κυπαρισσιών της πλαγιάς – και μόνο αυτό. Δεν μας λέει πώς αυτό το παράδοξο κατασκεύασμα εδράζεται, ποια είναι η εσωτερική του διάταξη ή τι ακριβώς είναι το υλικό του κελύφους. Μας λέει μόνο όσα χρειάζεται να πει.

Past Future house / Scapearchitecture / Εικόνα 2: AI render – 2021

Η δεύτερη εικόνα είναι ένα render του ίδιου σκίτσου, όπως προέκυψε με την επεξεργασία του σε μια πρώιμη ΑΙ πλατφόρμα του 2021 που μόλις είχε κάνει την εμφάνισή της. Το ζητούμενο ήταν να «προσγειώσουμε» το σκίτσο σε ένα περιβάλλον που να θυμίζει τον πραγματικό τόπο του έργου. Η διαδικασία ήταν – και παραμένει – απλή. Ανεβάζεις το σκίτσο στο server της εφαρμογής, δίνεις ένα prompt (μια περιγραφή περί τίνος πρόκειται και τι περιμένεις να δεις) και περιμένεις το αποτέλεσμα εντός λίγων λεπτών. Θυμάμαι την απογοήτευση όταν είδαμε το χοντροκομμένο αποτέλεσμα, με πολλά λάθη στην απόδοση της γεωμετρίας του σκίτσου. Η επανάσταση μπορούσε να περιμένει.

Past Future house / Scapearchitecture / Εικόνα 3: AI render – 2026

Και έτσι φτάνουμε στην τρίτη εικόνα, στην οποία βλέπουμε επεξεργασμένο ξανά το ίδιο σκίτσο, στην ίδια ΑΙ πλατφόρμα, με ακριβώς το ίδιο prompt. H μόνη διαφορά είναι ότι το κάναμε χθες, σχεδόν 5 χρόνια μετά την αρχική προσπάθεια. Η πλατφόρμα δεν είναι πλέον πρώιμη, και 5 χρόνια ισοδυναμούν με μια αιωνιότητα και μια μέρα για την πρόοδο της τεχνητής νοημοσύνης. Η βελτίωση στην απόδοση της γεωμετρίας και των υλικών είναι προφανής, εύκολα διακριτή από αρχιτέκτονες και μη. Μπορεί να εξακολουθούν να υπάρχουν πράγματα που θα διορθώναμε, αλλά αυτό είναι καθαρά θέμα λεκτικής διατύπωσης του prompt. Όπως γινόταν πάντα μέχρι σήμερα στη σχέση του ανθρώπου με τη μηχανή, όσο σαφέστερα της μιλάς, τόσο αρτιότερα σου απαντάει.

Ένας διαφορετικός αγώνας δρόμου

Από τη σύγκριση των τελευταίων δύο εικόνων, είναι προφανές ότι ο ρυθμός προόδου της ΑΙ είναι χωρίς αμφιβολία εκθετικός. Ακόμα και αν δεν ανταποκρίνεται πάντα με επιτυχία στο καλλιεργούμενο hype που την περιβάλλει, η ταχύτητα με την οποία εξελίσσεται είναι τέτοια που κάνει οποιαδήποτε κριτική του σήμερα να μοιάζει ξεπερασμένη αύριο. Δεν είναι κακή η ταχύτητα, κάθε άλλο. Υπό προϋποθέσεις μπορεί να σε κάνει να πιστέψεις – για λίγο – ότι θα ζήσεις για πάντα. Ωστόσο όταν το εργαλείο που χρησιμοποιείς εξελίσσεται τόσο γρήγορα, δεν μπορείς να μετρηθείς μαζί του, δεν προλαβαίνεις να αποκτήσεις τρόπο να το χειριστείς και να μετατρέψεις τον πειραματισμό σε εμπειρία. Όπως συνέβη με το νόμο του Μουρ για την εξέλιξη της διαθέσιμης υπολογιστικής ισχύος, ίσως κάποια στιγμή η καμπύλη εξέλιξης της ΑΙ να εξομαλυνθεί. Αλλά μέχρι τότε, η σχέση μας με την ΑΙ θα μοιάζει σαν ένας αγώνας δρόμου απέναντι σε μια γραμμή τερματισμού που τρέχει και αυτή μαζί μας, αντί να μένει σταθερή.

Δεν μπορούν όλοι να μαγειρέψουν

Στην ταινία Ratatouille του 2007, ο Chef Gousteau, ιδιοκτήτης ενός παρακμάζοντος αστεράτου εστιατορίου στο Παρίσι και συγγραφέας οδηγών μαγειρικής, έχτισε τη φήμη του πάνω στο μότο “όλοι μπορούν να μαγειρέψουν.” Ήταν ένα λευκό, αθώο ψέμα, που επέτρεπε στο κοινό του να δοκιμάσει τις συνταγές του σεφ, να νιώσει για λίγο όπως αυτός, πριν η ματαίωση του αποτελέσματος δείξει ξανά το δρόμο προς τα τραπέζια του εστιατορίου. 

Σήμερα μπορούμε να βρούμε πολύ θελκτικές εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης που υπόσχονται ότι «όλοι μπορούν να γράψουν τραγούδια» χωρίς να ξέρουν μουσική, «όλοι μπορούν να φτιάξουν websites με μια εντολή» χωρίς να ξέρουν coding και βέβαια ότι «όλοι μπορούν να σχεδιάσουν το σπίτι τους» χωρίς να είναι αρχιτέκτονες. Όπως και το βιβλίο συνταγών του Gousteau, οι εφαρμογές ΑΙ δεν λένε ψέματα. Απλώς αποκρύπτουν τεχνηέντως το πόσο απότομη είναι η απαιτούμενη καμπύλη εκμάθησης (το περίφημο learning curve) για να κάνεις κάτι αξιοπρεπές, ακόμα και αν μπορούσες από πριν να γράφεις μουσική, να στήνεις ιστοσελίδες ή να ορίζεσαι ως αρχιτέκτονας. Ενδεχομένως δεν βλάπτει κάπου να δοκιμάσει κανείς τις δυνάμεις του γράφοντας τραγούδια στο Suno. Το έχω δοκιμάσει και το αποτέλεσμα είναι διασκεδαστικό και αθώο, όσο δεν ξεπερνάει εμβέλεια του προσωπικού μου ηχοσυστήματος. Ωστόσο αν μιλάμε σοβαρά για την αρχιτεκτονική τα πράγματα σοβαρεύουν. Και για να το πούμε χωρίς περιστροφές: όπως δεν μπορεί ο καθένας να μαγειρέψει επειδή απλώς βρέθηκε πίσω από μια καλά εξοπλισμένη κουζίνα, έτσι δεν μπορεί ο καθένας να εξασκήσει την αρχιτεκτονική επειδή απλώς βρέθηκε πίσω από μια πλατφόρμα ΑΙ με αρκετό χρόνο και υπολογιστικές μονάδες για ξόδεμα. Η αρχιτεκτονική χωρίς αρχιτέκτονες είναι ένα επικίνδυνο παιχνίδι. Μην το δοκιμάσετε σπίτι, ιδίως αν πρόκειται για το δικό σας.

Ο ρόλος της αρχιτεκτονικής αυθεντίας στην εποχή της ΑΙ

Θέλω να προλάβω κάπου εδώ τη δικαιολογημένη αντίδραση ότι όλα τα παραπάνω είναι το παραλήρημα ενός πανικόβλητου αρχιτέκτονα που φοβάται ότι η ΑΙ θα σφετεριστεί την αυθεντία του. Κάθε άλλο. Ανήκω σε αυτούς που πιστεύουν πραγματικά ότι η ΑΙ έχει τη δυναμική να μας απελευθερώσει από πολύ βαρετά και χρονοβόρα κομμάτια της δουλειάς μας και να συμβάλλει θετικά στην εξέλιξη της αρχιτεκτονικής, τόσο σε θεωρητικό όσο και σε εφαρμοσμένο επίπεδο.

Aπό μια ευτυχή συγκυρία, έπεσα πρόσφατα πάνω σε αυτό που είπε ο Τσέζαρε Παβέζε ορίζοντας την πρώτη γραμμή της αφήγησης: “Όταν γραφτεί η πρώτη αράδα ενός αφηγήματος, έχουν ήδη επιλεγεί τα πάντα, και το ύφος και ο τόνος και η τροπή των συμβάντων. Με δεδομένη την πρώτη αράδα, δεν χρειάζεται παρά υπομονή: όλα τα υπόλοιπα πρέπει και μπορεί να βγουν απ’ αυτήν.” Δεν θα μπορούσα να το πω καλύτερα. Με έναν αντίστοιχο τρόπο, η πρώτη γραμμή του σχεδιασμού ενός κτιρίου είναι απόδειξη αρχιτεκτονικής νοημοσύνης. Όσο κρατάμε την αρχιτεκτονική νοημοσύνη στα χέρια μας, τόσο η τεχνητή νοημοσύνη – όσο αβυσσαλέα και αν εξελίσσεται – οριοθετείται ως ένα ακόμα εργαλείο. Τίποτα λιγότερο και τίποτα περισσότερο από αυτό. 

ΥΓ1: Σκόπιμα επιλέξαμε το Past Future house για τις ανάγκες αυτού του άρθρου, καθώς η ανοίκεια μορφή του συνάδει με το ανοίκειο της εισόδου της Τεχνητής Νοημοσύνης στην καθημερινή αρχιτεκτονική πρακτική. Ωστόσο έχουμε ακολουθήσει τα ίδια βήματα αρχιτεκτονικού πειραματισμού και σε κτίρια πολύ συμβατικότερης προσέγγισης. Τα συμπεράσματα μας δεν διαφέρουν.

ΥΓ2: Μπορεί να μην γνωριζόμαστε προσωπικά, αλλά θέλω να ευχαριστήσω τον Αποστόλη Αϊβαλή για την αφορμή που έδωσε στη συγγραφή του σημερινού άρθρου.   

Σελιδοδείκτες για το Σαββατοκύριακο: Αντί για δικές μας προτάσεις, θα πρότεινα να δείτε ξανά τις εφαρμογές ΑΙ που πρότεινε ο Αποστόλης Αϊβαλής στο Κυριακάτικο newsletter του. Διαλέξτε ό,ποια ταιριάζει περισσότερο στα ενδιαφέροντά σας, πειραματιστείτε μαζί της και δείτε κατά πόσο τα παραπάνω ισχύουν για εσάς. Το σημαντικό δεν είναι αν θα συμφωνήσετε ή θα διαφωνήσετε με το άρθρο, αλλά να το κάνετε αφού εμπλακείτε ενεργά με κάποια από τις προτεινόμενες εφαρμογές.